BEYİN KAN DOLAŞIMININ ANATOMİ VE FİZYOLOJİSİ

Yazanlar: Sara Zarko Bahar, Göksel Bakaç, Esme Ekizoğlu

Son güncelleştirme tarihi: 18.05.2020

Beyin Kan Dolaşımının Anatomisi

Beyin arcus aorta* ve dallarından ayrılan karotis ve vertebral arterler aracılığı ile beslenir. Oksipital lob dışında kalan serebral hemisferlerin kan akımını karotis interna dalları, infratentoryel bölgede yer alan beyin sapı ve serebellum ile supratentoryel yapılarından oksipital lob ile talamusun kan akımını vertebral arter ve dalları sağlar.

*Arter adları gibi anatomik terimler Latince kaydedildikten sonra kullanım kolaylığı nedeniyle kısaltmalar İngilizce karşılıkları göz önünde bulundurularak yapılacaktır (A.carotis interna –ICA gibi)

Supratentoryel bölgeyi besleyen a.carotis interna (ICA), a.carotis communis’in (CCA) dalıdır. A.carotis communis solda doğrudan arcus aorta'nın dalı olarak çıkar. Sağ a.carotis communis ise a.anonyma' nın bir dalıdır (Şekil 1a).

Şekil 1a. Arcus aorta ve dalları

A.carotis communis servikal bölgede dal vermeden dördüncü servikal vertebra düzeyine kadar yükseldikten sonra tiroid kıkırdağın üst sınırına yakın bölgede iki dala ayrılır. A.carotis externa (ECA) ve dalları tiroid bezi, yüz, saçlı deri ve dura mater gibi yapıların kanlanmasını sağlar (Şekil 1b). A.carotis interna ise servikal bölgede dal vermeden yükselerek kafa tabanında karotis kanalına girer, birden fazla segmenti vardır (Tablo 1). İntrakranyal bölgede karotis kanalından çıktıktan sonra orta kafa çukurundaki dura materi delerek kavernöz sinüsun içine girer. Arter daha sonra kavernöz sinüsu oluşturan diğer dura yaprağını delerek subaraknoid bölgeye ulaşır. Arter intrakavernöz bölge çıkışında üç temel dalını; oftalmik arteri daha sonra sırasıyla a. communicans posterior (posterior komünikan arter; PCoA) ve a. choroidea anterior’u (anterior koroidal arter; AChA) verir (Tablo 2) (Şekil 1c).

Şekil 1b. Boyunda büyük arterler (Kaynak 7’den uyarlanmıştır)

Şekil 1c. A. carotis interna’nın segmentleri (Kaynak 7’den uyarlanmıştır)

ACA: A. cerebri anterior, AChA: a. choroidea anterior, MCA: A. cerebri media, OA: Oftalmik arter, PCoA: A. communicans posterior

Tablo 1. A. Carotis İnterna (ICA)’nın segmentleri

Segment	Özellikler
Servikal segment	Dal vermez
Petröz segment	Temporal kemikte karotis kanalına girer Vidian ve karotikotimpanik arterleri verir
Kavernöz segment	Kavernöz sinüste ilerler Meningohipofizeal, inferolateral dalları ve kapsüler arterleri verir
Klinoid segment	Küçük bir segmenttir, dal vermez
Supraklinoid segment	Süperior hipofizeal arter ve üç temel dalı olan oftalmik arter, posterior komünikan arter ve anterior koroidal arteri verir

Tablo 2. Supraklinoid A. Carotis İnterna (ICA)’nın temel dalları

Arter	Sulama alanı
Oftalmik arter	Retinayı besler
Posterior komünikan arter	PCA ile anastomoz yapar Polar arter dalı talamusun anterior bölümünü besler
Anterior koroidal arter	Globus pallidus, unkus, anterior hipokampus, kapsula interna arka bacağının alt bölümü, serebral pedinkül, optik traktus, korpus genikulatum laterale ve optik radyasyonun arka bölümünü besler

PCA: A. cerebri posterior

Supraklinoid karotis interna frontobazal bölgede a.cerebri anterior (ACA) ve a.cerebri media (MCA) olarak iki uç dala ayrılır. A.cerebri media sylvian yarık içinde laterale yönelir. Ana trunkusu oluşturan ilk parçası M1 segmenti olarak adlandırılır. MCA ana trunkusundan sayıları 6 ile 12 arasında değişen lateral lentikulostriat arterler (LSA) çıkar (Şekil 2 a,b,c,d).

Şekil 2a. A. cerebri anterior ve a. cerebri media (Kaynak 7’den uyarlanmıştır)

Şekil 2b. Lentikülostriat arterler (Kaynak 7’den uyarlanmıştır)

ACA: A. cerebri anterior, ACoA: A. communicans anterior, ICA: A. carotis interna, MCA: A. cerebri media

Şekil 2c. Karotis anjiogramı, AP

Şekil 2d. Karotis anjiogramı, Lateral.

Arterin birinci parçası genellikle iki, bazen de üç uç dala ayrılarak sonlanır. Üst dal (superior division); orbitofrontal, prefrontal, preRolandic (presentral), Rolandic (sentral), anterior ve posterior parietal bölgelere dal verir. Alt dal (inferior division); anguler, temporo-oksipital, arka, orta, ön temporal ve temporopolar dalları ile adı geçen bölgeleri sular. Kortikal dallar, serebral hemisferlerin iç yüzü, frontal pol ve üst konveksitenin arka bölümleri dışında kalan tüm korteks bölgelerinin kanlanmasını sağlar. Kortikal arterlerden subkortikal ak maddeyi besleyen, uzunlukları 20 ile 50 mm. arasında olan meduller perforan dallar (pial perforan) çıkar. Bu dallar end-arter özelliğinde olup derinde yan ventriküllere yönelirler.

A.cerebri anterior, karotis internadan ayrıldıktan sonra orta hatta yönelir. Arterin a. communicans anterior’a (anterior komünikan arter; ACoA) kadar olan parçasına A1 segmenti adı verilir. A1 segmenti bitiminde arter corpus callosum genu bölgesinde yukarı geriye kıvrılarak hemisferlerin iç yüzünde yer alır. Arterin A1 segmenti ve ACoA' dan ayrılan perforan dalları (anterior lentikulostriat arterler ve Heubner’in rekürren arteri)  ayrılır (Tablo 3). A.cerebri anterior hemisferlerin iç yüzünde medyal orbitofrontal, frontopolar, perikallosal ve kallosomarginal dallarını verir. Perikallosal arterin dalları pariyetal lobun iç yüzü ile prekuneus bölgesini sular. Kallosomarginal arterdan ayrılan assandan frontal dallar frontal lobun iç yüzü ile parasentral lobül ve singulat girusun bir bölümünü sular.

Tablo 3. Bazal ganglia ve kapsüla internanın beslenmesi

Arter	Bazal Ganglia	Kapsula İnterna (Kİ)
AChA	Gl. pallidus	Kİ’nin arka bacağının alt bölümü
Anterior LSA ve Heubner’in rekürren arteri (ACA)	Gl.pallidus, n.caudatus ve putamenin ön alt bölümleri	Kİ’nin ön bacağı
Lateral LSA (MCA)	Striatum ve gl. pallidusun laterali	Kİ üst bölümü, korona radiata

ACA: A. cerebri anterior, AChA: A. choroidea anterior, Kİ: Kapsula interna LSA: Lentikulostriat arterler, MCA: A. cerebri media

Vertebrobaziler sistem dolaşımını a.subclavia’nın dalı olan a.vertebralis’ler (vertebral arter; VA) sağlar. Sağ a.subclavia, CCA gibi brakiosefalik trunkustan, solda ise doğrudan arcus aorta’dan ayrılır. A. vertebralis, a.subclavia’dan ayrıldıktan sonra beşinci veya altıncı servikal vertebraların transvers foramenleri içine girerek birinci servikal vertebraya kadar yükselir. Foramenler dışındaki parça "V1", transvers foramenler içinde yer alan servikal parça "V2 "segmenti olarak adlandırılır. Arterin atlas kemiği transvers forameni çıkışından foramen magnumun anterolateral bölümünde durayı delerek subaraknoid aralığa girene kadar olan parçası "V3" segmenti adını alır. Subaraknoid aralığa girdikten sonra (V4 segmenti) öne yukarı yönelerek bulbus ön yüzünde karşı taraftan gelen VA ile birleşerek a. basilaris’i (baziler arter; BA) oluşturur.

Vertebral arterin intradural segmentinden a.cerebellaris posterior inferior (PICA) çıkar. PICA serebellumun alt bölümünü sular. Bulbus lateral bölümü de PICA veya V4 segmenti distalinden çıkan perforan dallarla beslenir. Baziler arter beyin sapı boyunca beyin sapının ön orta bölümünü sulayan kısa perforan dallar ile beyin sapını çevreleyen kısa ve uzun sirkumferensiyal dallar verir. Baziler arterden ayrılan uzun sirkumferensiyal arterler, a.cerebellaris anterior inferior (AICA) ve a.cerebellaris superior (SCA) adını alır. AICA bulbus üst bölümü ile basis pontise dallar verdikten sonra serebellumun ön alt bölümü ile brachium pontisi sular. Birçok olguda a.auditiva interna AICA dalıdır. SCA baziler arter üst ucunda iki dala ayrılmadan hemen önce çıkar. SCA superior serebellar pedonkül, mezensefalonun dorsolateral bölgesi ile serebellar hemisferlerin üst yarısını sular. Baziler arter genellikle a.cerebri posterior’leri (PCA) vererek sonlanır.  PCA çıkışından PCoA‘ya kadar olan parçası "P1" segmenti olarak adlandırılır. Arter, perimezensefalik sisterna içinde arkaya yönelir. Tentoryumun medyal kenarına komşu gittikten sonra PCA supratentoryel bölgeye geçerek anterior ve posterior temporal dallar ile kalkarin ve pariyeto oksipital dallarını verir. PCA ve PCoA 'dan ayrılan perforan arterler mezensefalon ve talamusun kanlanmasını sağlar (Şekil 3).

 PCA proksimal parçasından çıkan talamoperforan arterler talamusun posteromedyal bölümü ile rostral mezensefalonu besler. Talamoperforan arterler olguların %30 unda bir PCAdan tek trunkus halinde çıkarak her iki talamusu sular. Talamogenikulat arterler PCA distal parçasından ayrılarak talamusun ventrolateral bölümünü sular. PCA’nın posterior koroidal dallarından ayrılan arterler, pulvinar, posterior talamus ile genikulat cisimlerin kanlanmasını sağlar. Talamusun anteromedyal ve anterolateral bölümünü PCoA’dan ayrılan polar arterler sular. Polar arterler olguların %30’unda bulunmayabilir. Bu durumda anteriyor talamusun kanlanmasını talamoperforan arterler sağlar.

Şekil 3. Talamusun kanlanmasının şematik görünümü (Kaynak 1’den uyarlanmıştır).

Beyinin dolaşımını sağlayan arterler arasında çok sayıda anastomoz olanakları vardır. İntrakranyal bölgede her iki karotis sistemi ve vertebrobaziler sistem ile karotis sistemi arasında gerektiğinde devreye giren kollateral dolaşımı Willis poligonu sağlar (Şekil 4,5,6). Kranyoservikal damarların ekstrakranyal ve intrakranyal parçaları arasında oluşan fizyolojik bağlantılar karotis ve vertebral arterlerin tıkanması gibi durumlarda intrakranyal dolaşıma katkıda bulunan anastomozlardır. Örneğin orbita bölgesinde ECA-ICA arasında oluşan kollateraller ICA, oftalmik arter çıkışından önce tıkandığında intrakranyal dolaşıma katkıda bulunur. Benzer şekilde ekstrakranyal bölgedeki tıkanmalarda kranyoservikal damarların kas dalları iki yanlı ECA dalları ve vertebral arterler ile ECA dalları arasındaki anastomozları oluşturur. Leptomeningeal kollateral dolaşım, akut iskemik inmede intrakranyal dolaşıma katkıda bulunur ve enfarkt alanının büyüklüğünün temel belirleyicilerinden biridir.